جمعه ۲۶ مهر ۱۳۹۸

جایگاه تربیتی محیط رفاقتی
ادب الهی

جایگاه تربیتی محیط رفاقتی

::> ولایت آنلاین، گروه اخلاق و عرفان <::
اثرگذارترین محیط، محیط رفاقتی است. اثر آن، حتّی از محیط خانوادگی، بیشتر است. ممکن است انسان محیط خانوادگی، آموزشی و شغلیِ سالمی داشته باشد امّا یک رفیق ناباب تمام آن‌ ها را تخریب می‌ کند. بر‌عکس این قضیّه هم هست.

  بِسمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِیم

یا اَیُّهاالَّذینَ آمَنُو قُوااَنفُسَکُم وَاَهلیکُم ناراً 

مروری بر مباحث گذشته 

بحث ما راجع با نفس و مرابطه با دیگران بود.گفته شد همان طور که انسان باید با نفس خود در ابعاد اعتقادی، اخلاقی و عملی، مرابطه داشته باشد، با دیگران هم باید مرابطه داشته باشد. بعد عرض کردم که غالباً انسان در چهار محیط خانوادگی، آموزشی، رفاقتی و شغلی ساخته می شود و در آن بحث، محور اولویّت ها در این محیط ها را بیان کردم که تکرار نمی کنم.
بعد از بیان مسائلی درباره محیط خانوادگی، وارد محیط آموزشی شدم و مطالبی را تذکّر دادم. اینکه تعلیم و تربیت جدا نیست و از طرفی تربیت، ازعناوین قصدیّه هم نیست.

جایگاه تربیتی محیط رفاقتی:

در این جلسه، وارد محیط رفاقتی می شوم. در جلسه آینده هم محیط پنجم را که حاکم بر این محیط است را مطرح خواهم کرد. به دلیل کم بودن زمان، مجبور مباحث را به صورت فشرده مطرح کنم. روایات متعددی وجود دارد که عنوان می کنم و تذکّری هم پیرامون عرض می کنم.
در جلسه گذشته عرض کردم در باب مجالست و مصاحبت، هم (امر) داریم و هم (نهی). این معنا که هم نقش سازندگی دارد و هم نقش تخریب، در این بحث هم نهفته است؛ چرا که به طور کلی گفتم تربیت از عناوین قصدیّه نیست. این رابطه اثر گذار است. انتها بحث هم درباره معاشرت مطلبی خواهم گفت. 
روایات ما درباره اینکه با چه کسانی مجالست شود و با چه کسانی نشود، مطالبی داد. روایتی است از امام صادق علیه السلام می فرماید:(اِیَّاکُم وَ مُجَالَسَهَ المُلُوکِ وَ اَبنَاء الدُّنیَا).ایجا بحث مُلوک مطرح است. مَلِکیّت، که چه بسا اِعمالِ خصوصیّت می کنیم؛ یعنی کسانی که در مسئله جاه دنیا و ریاست دنیا غوطه ور هستند و آن حالت سلطه گری در امور دنیوی در آن ها است. این ها خوب خاصّ خود را دارند. با این ها، هم نشین نشو. اگر با این ها هم نشین شوی، روی تو اثر می گذارد؛ در واقع همان خو، روی تو اثر می گذارد. با غوطه وران در امور مادی، چه مالی باشد، چه جاهی باشد، مجالست نکن.

 علّتش را در ادامه می‌ فرماید:(فَفِی ذَلِکَ ذَهَابُ دِینِکُم)؛ به تدریج دینت را از بین مى‌ برد. (ویُعقِبُکُمْ نِفَاقاً)؛ برای شما در پی‌اش نفاق می‌ آورد. این‌ها بحث‌های مفصّلی دارد. جهت مطلب، این است که می‌ گویی من متدیّن هستم و می‌خواهم در ابعاد اعتقادی، اخلاقی و عملی مراقب باشم. وقتی با چنین شخصی مجالست داشتی، مرابطه تنگاتنگ داشتی، روی تو اثر می‌ گذارد.
مجبور هستی راه دوگانگی را در پیش بگیری. این طور نیست؟! بعضی فکر می‌ کنند این مسئله چه ارتباطی با نفاق دارد؟
خطاب به امثال ماست که می‌ گوییم متدیّن هستیم. ضربه به دین انسان می‌ زند و او را وارد نفاق و دوگانگی می‌ کند. (وَذَلِکَ دَاءٌ دَوِیٌّ لَا شِفَاءَ لَهُ)؛ (دوِیٌّ)، به معناى باطنى است.
توجه کنید! گاهی انسان بیماری جسمی یا ظاهری پیدا می‌ کند؛ امّا این بیماری باطنی است که درمان ندارد؛ یعنی بر بُعد اعتقادی‌ات اثر می‌ گذارد و به دل و جنبه اخلاقی و الهی‌‌ات ضربه می‌زند.

(وَ یُورِثُ قَسَاوَةَ الْقَلْبِ)؛ چقدر زیبا می‌ فرماید که دلت را سخت می‌ کند. (وَ یَسْلُبُکُمُ الْخُشُوعَ)؛ تو به خداوند کُرنش می‌ کردی، امّا این مجالست ، آن کُرنش را از تو می‌ گیرد. به وادی پول، ریاست و تملُّق وارد می‌ شوی. ابنای دنیا با انسان این کار را می کند. سیره اهل‌ بیت(ع) این است که از این امور، نهی می‌ کنند.
از پیغمبر اکرم(ص) روایت داریم که به عبدالله‌بن مسعود فرمودند:(یَا ابْنَ مَسْعُودٍ فَلْیَکُنْ جُلَسَاؤُکَ الْأَبْرَارَ)؛ با کسانى که مى‌ خواهی هم‌نشینی کنی، نیکوکار باش. (وَ اِخْوَانُکَ الْأَتْقِیَاءَ وَ الزُّهَّادَ).


یک نکته طلبگی عرض کنم که (ابرار)، به صورت اطلاق ابتدایی؛ یعنی جنبه عملی مدِّ نظر است. (اتقیا)،در باب امور نفسانی است؛ چرا که تقوا از ملکات نفسانی است. (زُهاد) تعبیری بالاتر از نفس؛ یعنی قلب را در خود دارد. حقیقت زهد، عدم دل‌بستگی به دنیا است. می‌فرماید نیکو‌کاران، کسانی که تقوا ملکه آن‌هاست یا به تعبیری ملکه زیبارو دارند و کسانی را که دل‌ شان وابسته به دنیا نیست به برادری بگیرید. علّتش چیست؟ 
(لِأَنَّ اللهَ تَعَالَى قَالَ فی کِتَابِهِ)؛ چرا که خداوند در قرآن کریم می‌ فرماید: (اَلْاَخِلّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ اِلَّا الْمُتًّقین)؛ در روز قیامت، بعضی از دوستان با بعضی دیگر دشمن هستند. مگر متقّین. در این آیه، یک محیط دوستی را مطرح می‌ کند که می‌ خواهیم وارد آن شویم. پیش از این محیط خانوادگی و تحصیلی بود، حالا وارد محیط رفاقتی می‌ شویم. 
به حسب غالب، محیط خانوادگی، تحصیلی و شغلی، (طولی) هستند؛ امّا محیط رفاقتی (عرضی) است؛ یعنی انسان در محیط خانوادگی، آموزشی و شغلی است. در همان حال، محیط رفاقتی هم دارد. هیچ مانعی هم وجود ندارد که محیط رفاقتی، عرضی باشد. در واقع همه‌ ی محیط‌ها را پوشش می‌ دهد. 
پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ الهِ وَ سَلَّمْ از تعبیر(اِخْوَانُکَ) استفاده مى‌کند. اینجا که رابطه خویشاوندی مطرح نیست؛ بلکه همین دوستی و برادری است. اینجا رابطه خیلی تنگاتنگ دوستی را مطرح می‌ کنند. 
مخصوصاً اینکه در برابرش از تعبیر (اعداء) استفاده می‌ فرمایند.
اثرگذارترین محیط، محیط رفاقتی است. اثر آن، حتّی از محیط خانوادگی، بیشتر است. ممکن است انسان محیط خانوادگی، آموزشی و شغلیِ سالمی داشته باشد امّا یک رفیق ناباب تمام آن‌ ها را تخریب می‌ کند. بر‌عکس این قضیّه هم هست.


اهمّیت محیط رفاقتى:

در رابطه با محیط رفاقتی، سه تعبیر از امام علی علیْهِ سَلامُ الله داریم: تعبیر اوّل اینکه می‌فرماید: (الْمَوَدَّةُ رَحِمٌ)؛ این پیوند، پیوند خویشاوندی است.
تعبیر دوم می‌ فرماید: (الْمَوَدَّةُ أَقْرَبُ رَحِمٍ)، که نسبت به تعبیر قبل، غلیظ شد و نزدیک‌ ترین خویشاوندان است؛ نه اینکه مثلاً فکر کنی مثل پسر عمو است.
امّا درباره تعبیر سوم، این مطلب را بگویم که رابطه خویشاوندی، نسبی یا سببی است. سببی مثل رابطه زن و شوهر و نسبی مثل رابطه فرزند با پدر و مادر است. در باب نَسَب، تعبیر به رَحِم هم می‌ شود. یک پیوند خاصّی است که در واقع، آن‌ها دلیل عمده وجود من هستند. البته وارد بحث‌ های کلامی و فلسفی نمی‌ شوم.
یک پیوند، پیوند نسبی است که البتّه غیر اختیاری است. من اگر فرزند پدرم هستم، اختیاری در این ندارم. حالا ببینید چه زیبا می‌ فرماید: (الْمَوَدَّةُ نَسَبٌ مُسْتَفَادٌ)؛ وقتی با کسی پیوند رفاقتی برقرار کردی، انگار که برای خود، قوم و خویش درست کرده‌ ای. آن هم نزدیک‌ترین قوم و خویش‌ ها.
دراین زمینه تعبیرات مختلفی وجود دارد. در کنار این پیوند، مقابلش هم مطرح می‌ شود. امام علی علیه‌ِ سلامُ‌ الله می‌ فرماید: (اِیَّاکَ أَنْ تُحِبَّ أَعْدَاءَ اللهِ أَوْ تُصْفِیَ وُدَّکَ لِغَیْرِ أَوْلِیَاءِ اللهِ فَاءِنَّ مَنْ أَحَبَّ قَوْماً حُشِرَ مَعَهُمْ) ؛ حواست را جمع کن؛ از اینکه با دشمن خدا پیوند محبّتی و مودتی برقرار کنی، پرهیز کن. اگر یک رابطه محبّتی خالصانه با غیر از خدا برقرار کردی، می‌ فرماید: (مَنْ أَحَبَّ قَوْمَاً حُشِرَ مَعَهُمْ) .ببینید در محیط رفاقتی، چقدر رابطه تنگاتنگ است. در میان آن چهار محیط، موثرترین محیط ها، محیط رفاقتی است؛ به تعبیری، نقش سرنوشت سازی دارد. این پنبه را از گوش تان در بیاورید که یک رشته مودّتی با کسی بر قرار کنیم یا به تعبیری رفاقتی بر قرار کنیم و نگذاریم روی ما اثر بگذارد. بخواهی و روی ابعاد  اعتقادی، اخلاقی، عملی و حتّی قلبی ات تاثیر می گذارد.


در باب حشر، این روایت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم وجود دارد که (مَنْ أَحَبَّ حَجَراً حُشِرَ مَعَهُ)، این خودش بحثی است که حتّی اگر سنگی را دوست داری، روز قیامت، با همان سنگ محشور می شوی. حالا وارد محیط معاشرتی می شوم. روایات متعدّدی در این زمینه وجود دارد. امام علی علیه السلام می فرماید: (صُحْبَةٌ الْأَخْیَارِ تَکْسِبُ الْخَیْرَ کَالرِّیحِ اِذَا مَرَّتْ بِالطِّیبِ حَمَلَتْ طِیباً)؛ مصاحبت با افراد خوب، موجب می شود انسان، ملوّن به لُون آن ها شود. جهتش هم این است که حضرت می فرماید: مثل بادی می ماند که به اصطلاح ما اگر به عطری برخورد کند، بوی عطر را همراه خود می بَرد. نقطه مقابلش هم هست: (صُحْبَةُ الْأَشْرَارِ تَکْسِبُ الشَّرَّ کَالرّیِحِ اِذَا مَرَّتْ بِا لنَّتْنِ حَمَلَتْ نَتْناً)؛ اگر به یک شیء بدبو مثل میّت نزدیک شوی، تو هم بوی بدد او را به خود می گیری و اگر شیشه عطری همراهت باشد، خوشبو می شوی. این مطلب را امام علی علیه السلام بسیار خوب جا انداخته است. البتّه اگر بوی بد یا خوب بگیری، الان متوجّه نمی شوی. صورت ملکوتی ات بوی بد یا خوب می گیری. از این نشئه که پا بیرون بگذاری، می فهمی! البته اولیای خدا در این دنیا هم متوجّه بوی خوب وبد می شوند. 
داستانی به ذهنم آمد. یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام که نامش را نمی برم بود و عدّه ای نزد او آمدند تا او آن ها را خدمت امام صادق علیه السلام ببرد. گفت: صبر کنید. گفتند: خیر؛ ما وقت نداریم. بعد همگی به در خانه امام صادق علیه السلام رسیدند و در زدند. از آن ها پرسیدند: پشت در کیست؟ آن صحابی حضرت گفت: من هستم. امام فرمودند: برو غسل جنابتت را بکن و بعد بیا؛ با این حال وارد نشو! 

(شست و شویی کن و وانگه به خرابات، خرام)
بوی بد را تو نمی فهمی؛ امّا به مشام اولیای خدا می خورد. وقتی از این نشئه، به برزخ رفتی به دماغ تو هم می خورد. آن جاست که شاکله وجودی ات را می بینی و بوی گندش را می فهمی. وارد بحث برزخ نمی شوم؛ چرا که قبلاً بحث برزخ را انجام داده ام.
این مطالبی وه امام علی علیه السلام می فرماید، ریشه دارو حساب شده است. اولیای خدا متوجّه می شوند. ماجرایی را از یکی از علمای قرن گذشته به ذهنم رسید وه نانی را جلوی او گذاشتند؛ آن را بو کرد و روی زمین گذاشت و گفت: نانوایی که خمیر این نان را تهیّه کرده، احتیاج به غسل داشته است  اینکه این چه شامّه ای است، بحث جدایی است.
از امام علی علیه السلام در این زمینه روایات فراوانی وجود دارد. امام علی علیه السلام می فرماید:  (جَلِیسُ الْخَیْرِ نِعْمَةٌ) و (جَلِیسُ الشَّرِّ نِقمَةٌ). انسان باید با کسانی پیوند دوستی و رفاقتی بر قرار کند که در ابعاد معنوی. سازنده او باشند. بالاترین آن ابعاد، بُعد (اعتقادی) و بَعد از آن، ابعاد(اخلاقی) و (عملی) است. در انتخاب رفیق دقّت کن که ابتدا، صلاح دینت را در نظر بگیری. برای پیوند محبّتی، معیارت این باشد. بله معاشرت ظاهری هم اهمّیت دارد. یک وقت از آن طرف نیفتید که برویم گوشه نشینی کنیم؛ خیر؛ این مسئله را بعدا عرض می کنم.
امام علی علیه السلام می فرماید: (أَحْبِبْ فِی اللهِ مَنْ یُجَاهِدُکَ عَلَی صَلَاحِ دِینٍ وَ یَکْسِبُکَ حُسْنَ یَقِینٍ) این پیوند دوستی را با کسی بر قرار کن که در راه خدا (یُجَاهِدُکَ) حتّی با تو در بیفتد! مثلاً بگوید این چه کاری است که می کنی؟ این رفاقت، به مصلحت دین تو است. همین کسی که تو را دعوا می کند، را دوست داشته باش! گُل من! اگر با او قطع رابطه کردی، مثل او پیدا نمی کنی. 
ببینید چه تعبیراتی دارد. جهتش هم این است که قوی ترین، سازنده ترین و مخرب ترین پیوند ها، پیوند (رفاقتی) است.
خُب، پس این به این معناست که ما برویم در خانه ها یمان بنشینیم، امّا در کنارش مراقبت و محافظت هم باشد. حواست را جمع کن. امام علی علیه السلام می فرماید: (خَالِطِ النَّاسَ بِاَلسِنَتِکَم وَ اَجسَادِکُم)؛ رابطه زبانی و جسمی به معنای رابطه ظاهری بر قرار کن، امّا (وَ زَایِلُوهُم بِقُلُوبِکُم وَ اُعمَالِکُم)؛ دل به او نده؛ از او الگوی ظاهری نگیر؛ اگر رابطه محبّتی بر قرار کردی، یواش یواش سقوط خواهی کرد. 
اسلام نیامده است تا بحث عُزلت را مطرح کند. درباره عُزلت جداگانه بحث کرده ام. آن جا گفتم تعبیری داریم (کُن فِی النَّاسِ)، (وَ لَا تَکُن مَعَهُم)، تعبیرات مختلفی وجود دارد. 
نتیجه بحث، آنکه در مرابطه با دیگران، چهار محیط خانوادگی، آموزشی، رفاقتی و شغلی وجود دارد. این محیط ها در تربیت انسان نقش دارند، امّا محیطی که نقش بیشتری دارد و غالباً عرضی هم هست، محیط رفاقتی.


ادب الهی 
آیت مجتبی تهرانی 


نویسنده مطلب: فاطمه احمدی


تاریخ ارسال مطلب: ۱۷:۱۸ - ۱۳۹۸/۷/۱۵
ارسال نظر
نام:
آدرس ایمیل:
متن: *
عدد روبرو را تایپ نمایید
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیر مربوطه در وب منتشر خواهند شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشند منتشر نخواهند شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشند منتشر نخواهند شد.


مهمترین مطالب
مهمترین مطالب گروه